Bazuar në një shkrim të publikuar nga Teuta Arifi në Facebook, kushtuar ndarjes nga jeta të ambasadorit Arsim Zekolli.
Ka njerëz që largohen fizikisht nga kjo botë, por mungesa e tyre ndihet shumë më tepër si boshllëk në mendim sesa si mungesë në përditshmëri. Kështu e përshkruan Teuta Arifi figurën e ambasadorit Arsim Zekolli në shkrimin e saj prekës “Lamentim për një humbje”, ku nuk vajton thjesht humbjen e një miku, por evidenton humbjen e një prej zërave më të veçantë të mendimit kritik shqiptar në Maqedoninë e Veriut.
Që në fillim të shkrimit, Arifi zgjedh të mbështetet te një reflektim i Margaret Thaçerit nga libri “Statecraft”, sipas së cilës ekziston gjithmonë rreziku që udhëheqësit “të ndjekin modën dhe jo bindjet që kanë”. Pikërisht kjo ide përbën boshtin e gjithë portretit që ajo ndërton për Zekollin: një intelektual që nuk iu nënshtrua kurrë modave politike, interesave të ditës apo konformizmit publik.
Arifi kujton vitet e fundit të shekullit XX, një periudhë transformimesh të mëdha historike, kur “mbaruan njëherit sistemi komunist, bota dypolare, federata e dikurshme jugosllave dhe kufiri i egër mes shqiptarëve”. Në atë kohë, sipas saj, Zekolli u formësua si gazetar dhe analist i një brezi që besonte se informacioni i saktë mund të ndryshonte fatet e popujve. Ajo shkruan se ai “dinte që nga një informacion ekskluziv të nxirrte një opinion dhe nga një opinion të krijonte një ide”, duke e përshkruar kështu si një mendje që nuk mjaftohej me raportimin e fakteve, por kërkonte kuptimin dhe pasojën e tyre.
Një pjesë e rëndësishme e analizës së Arifit lidhet me karrierën diplomatike të Zekollit. Ajo thekson se ai nuk vinte nga akademi prestigjioze diplomatike, por nga “dituria e gjerë nga leximi, njohja e thellë e rrethanave ndërkombëtare dhe kultura e debatit të argumentuar”. Kjo është një vërejtje me peshë për kohën tonë, ku shpesh titujt dhe pozicionet vlerësohen më shumë sesa përmbajtja intelektuale. Sipas saj, këto cilësi e bënë Zekollin një ambasador të respektuar në OSBE dhe më pas drejtues të zyrës së OSBE-së në Turkmenistan, sukses që, siç vëren ajo, mbetet i pakrahasuar nga pasardhësit e tij.
Por ndoshta pjesa më domethënëse e shkrimit është reflektimi mbi raportin e intelektualit me politikën. Arifi kujton se Zekolli kishte gjithmonë opinion politik, por nuk ndjehej rehat brenda strukturave partiake. Ai preferonte “diplomacinë e Konicës” përballë “revolucionit të Nolit”, duke zgjedhur rrugën e argumentit, analizës dhe mendimit kritik. Kjo qasje e tij e bën autoren të ngrejë një shqetësim më të gjerë: zhdukjen graduale të intelektualit të pavarur nga hapësira politike shqiptare.
“Nuk ka mëkat më të madh se të kesh një mendim politik dhe atë ta shprehësh publikisht”, shkruan Arifi, duke përshkruar klimën ku mendimi kritik shpesh shihet si kërcënim dhe jo si vlerë. Kjo fjali nuk flet vetëm për Zekollin; ajo flet për krizën e kulturës demokratike në shoqëritë tona, ku lavdërimi i liderëve shpesh zë vendin e debatit racional.
Në pjesën përmbyllëse, autorja e lidh figurën e Zekollit me zhvillimet e reja globale. Në një kohë kur “populizmi sfidon fuqishëm liberalizmin demokratik”, ai mbeti kritik i politikës ndërkombëtare dhe i partive shqiptare që, sipas saj, në mungesë të një projekti serioz intelektual, janë mbyllur në betejat e tyre të ngushta. Pikërisht këtu qëndron pesha e humbjes së tij: jo vetëm si diplomat apo analist, por si një ndër të paktët që refuzonte të matë të vërtetën me interesin politik të ditës.
Shkrimi i Teuta Arifit është më shumë se një elegji për një mik. Ai është një alarm për varfërimin intelektual të jetës publike shqiptare. Kur ajo shkruan se “në këtë krizë të thellë të deintelektualizimit të skajshëm të politikës shqiptare do të ndjehet akoma më shumë mungesa e këtij zëri intelektual e kritik”, nuk flet vetëm për Arsim Zekollin. Flet për nevojën urgjente që shoqëria shqiptare ka për njerëz që mendojnë lirshëm, flasin pa frikë dhe mbrojnë bindjet e tyre edhe kur ato nuk janë të modës.
Ndoshta ky është edhe përkufizimi më i saktë i trashëgimisë që lë pas Arsim Zekolli: dëshmia se intelektuali i vërtetë nuk matet me pozitat që mban, por me lirinë që ruan në mendim dhe guximin që tregon në fjalë.
