Masa e sigurisë e firmosur nga SPAK dhe GJKKO ndaj drejtoreshës së Shërbimit Informativ Shtetëror, Vlora Hyseni, e vendos Shqipërinë përballë një zhvillimi shumë të pazakontë institucional.
Nuk bëhet fjalë për një zyrtar të zakonshëm të administratës, por për drejtuesen e institucionit që administron informacionin më të ndjeshëm të sigurisë kombëtare.
Sipas të dhënave të bëra publike, ndaj Hysenit është caktuar masa “arrest në shtëpi”, në kuadër të hetimeve për aferën e AKSHI-t. Masa nuk është ekzekutuar menjëherë, pasi ajo nuk ndodhet në Shqipëri. Vetë ky fakt e bën rastin edhe më të pazakontë: një drejtuese aktive e shërbimit sekret, nën masë sigurie penale, jashtë vendit në momentin kur drejtësia kërkon zbatimin e vendimit.
Në Evropë, raste të tilla janë jashtëzakonisht të rralla. Në demokracitë perëndimore, kur një drejtues i shërbimeve inteligjente përfshihet në skandal, zakonisht skema institucionale është tjetër: fillimisht pezullim, shkarkim, dorëheqje ose hetim parlamentar; më pas, nëse ka bazë, procedim penal. Arrestimi apo masa e sigurisë ndaj një drejtuesi në detyrë është ngjarje që prodhon krizë institucionale, sepse prek jo vetëm personin, por edhe arkitekturën e sigurisë së shtetit.
Precedenti më i afërt në Europë është ai i Bosnje-Hercegovinës. Në korrik 2021, policia arrestoi Osman Mehmedagić, drejtorin e Agjencisë së Inteligjencës dhe Sigurisë, OSA. Ai u ndalua me kërkesë të prokurorisë, nën dyshimet për shpërdorim detyre, falsifikim dokumentesh, çështje diplome dhe pastrim parash. Mehmedagić ishte në detyrë kur u arrestua. Rasti shkaktoi tronditje të madhe politike në Sarajevë, me akuza se hetimi kishte prapavijë politike, ndërsa gjykata më pas nuk pranoi ta mbante gjatë në paraburgim.
Një tjetër rast i rëndësishëm, por jo i njëjtë, është Austria. Në vitin 2018, policia bastisi zyrat e BVT-së, shërbimit të brendshëm austriak për mbrojtjen e Kushtetutës dhe kundërterrorizmin. Drejtori Peter Gridling nuk u arrestua, por u pezullua. Operacioni u kthye në skandal të madh shtetëror, sepse u ngritën pikëpyetje mbi ndërhyrjen politike në shërbimin sekret dhe mbi rrezikun e ekspozimit të të dhënave të ndjeshme. Pas krizës, BVT u shpërbë dhe u zëvendësua me një strukturë të re.
Në Maqedoninë e Veriut, emri më i njohur është Sasho Mijalkov, ish-drejtues i shërbimit sekret UBK dhe figurë kyçe në skandalin e përgjimeve masive. Ai u arrestua dhe u përball me procese gjyqësore, por dallimi është i rëndësishëm: Mijalkov nuk ishte më në detyrë kur u godit nga drejtësia. Rasti mbetet i rëndësishëm për rajonin, sepse tregoi se shërbimet sekrete mund të kthehen në instrument politik, por nuk është precedent i plotë për arrestimin e një kreu aktiv të shërbimit.
Në Ukrainë, pas nisjes së luftës me Rusinë, u arrestuan disa ish-drejtues rajonalë të Shërbimit të Sigurisë, SBU. Oleg Kulinich, ish-kreu i SBU-së për Krimenë, u ndalua në vitin 2022 me dyshime për tradhti dhe bashkëpunim me shërbimet ruse. Po atë vit u ndalua edhe Roman Dudin, ish-kreu i SBU-së në rajonin e Kharkivit, nën akuza për tradhti dhe braktisje detyre. Por edhe këto raste nuk janë të barasvlershme me arrestimin e drejtorit kombëtar në detyrë; bëhet fjalë për ish-drejtues rajonalë, në kontekst lufte.
Rusia përmendet shpesh për rastin e Sergei Besedës, drejtues i Shërbimit të Pestë të FSB-së, strukturë që mbulonte ndër të tjera hapësirën post-sovjetike dhe informacionin për Ukrainën. Pas dështimeve të para të pushtimit rus në vitin 2022, media të specializuara raportuan se Beseda ishte vendosur në arrest shtëpie ose ishte mbajtur në Lefortovo. Por rasti mbetet i errët, sepse Kremlini nuk ofron transparencë dhe nuk bëhet fjalë për një procedurë normale të një shteti demokratik.
Krahasimi tregon se Shqipëria nuk po përballet me një episod të zakonshëm korrupsioni administrativ. Nëse një drejtuese aktive e SHISH-it është nën masë sigurie nga SPAK dhe GJKKO, ngjarja hyn në kategorinë e rasteve më të rralla europiane, ku drejtësia prek majën e institucionit që ruan sekretet e shtetit.
Pikërisht këtu qëndron pesha politike e çështjes. Arrestimi ose masa e sigurisë ndaj një drejtuesi të shërbimeve sekrete nuk është vetëm çështje penale. Është edhe test i shtetit: kush e kontrollon informacionin sekret, kush e mbron institucionin nga kapja politike, kush mban përgjegjësi për emërimet dhe si garantohet që siguria kombëtare të mos kthehet në pronë të radhës të pushtetit.
Në Europë, raste të tilla numërohen me gishta. Në Shqipëri, fakti që kjo ndodh me drejtuesen e SHISH-it e bën ngjarjen jo thjesht lajm dite, por një nga episodet më të rënda institucionale të viteve të fundit.
